Năm bức ảnh, không phải ảnh nào cũng cần AI viết alt text

Bạn sắp xuất bản một bài có năm ảnh. Nếu mở trợ lý AI và yêu cầu ‘viết alt text cho tất cả ảnh này’, bạn đã bỏ qua một quyết định quan trọng hơn câu chữ: ảnh nào thực sự cần mô tả, và người đọc cần biết điều gì từ ảnh đó?

W3C phân loại cách xử lý ảnh theo mục đích và ngữ cảnh. Một ảnh chỉ để trang trí có thể cần alt=""; một ảnh là liên kết cần nói chức năng; một biểu đồ cần truyền đạt thông tin của biểu đồ; còn cùng một bức ảnh có thể cần cách xử lý khác khi đặt ở trang khác. Vì vậy, phần AI có thể hỗ trợ nên đến sau quyết định biên tập này, không phải trước.

Năm tình huống dưới đây là ví dụ giả lập để bạn tự rà một hàng đợi ảnh. Chúng không phải kết quả chạy một mô hình nhận diện ảnh cụ thể.

Ảnh 1: dải màu chỉ để ngăn hai phần của bài

Ảnh đầu tiên là một dải hình học màu xanh nằm giữa hai phần văn bản. Nó không chứa chữ, không mang thông tin và bỏ đi cũng không làm người đọc mất ý nào.

Ở đây, cố nhờ AI nghĩ ra một câu như ‘các khối hình học màu xanh hiện đại’ chỉ tạo thêm tiếng ồn cho người dùng trình đọc màn hình. Quyết định hợp lý là đánh dấu ảnh trang trí theo cách phù hợp với nền tảng; trong HTML, trường hợp này thường dùng thuộc tính alt rỗng alt="".

Đây là ví dụ đầu tiên cho thấy ‘AI viết mô tả hay’ chưa chắc là mục tiêu đúng. Có lúc kết quả tốt nhất là không thêm một mô tả để đọc thành tiếng.

Ảnh 2: ảnh sản phẩm, nhưng tên sản phẩm đã nằm ngay cạnh

Ảnh thứ hai là một chiếc bình giữ nhiệt màu bạc. Ngay dưới ảnh đã có tên sản phẩm và đoạn văn mô tả chất liệu, dung tích, màu sắc.

Đừng nhìn riêng file ảnh rồi quyết định. Hãy đọc cả vùng nội dung xung quanh. Nếu phần chữ đã truyền đạt đủ thông tin mà ảnh chỉ minh họa lại, bạn cần tránh lặp nguyên một đoạn mô tả trong alt text. Nếu ảnh còn truyền đạt một chi tiết cần thiết mà phần chữ chưa có — chẳng hạn hình dạng nắp là yếu tố người mua cần phân biệt — lúc đó mô tả ngắn về chi tiết ấy mới có ích.

AI có thể đề xuất câu chữ sau khi bạn nói rõ chi tiết nào còn thiếu trong phần văn bản. Nó không nên tự quyết định chi tiết nào quan trọng đối với trang bán hàng của bạn.

Ảnh 3: biểu đồ mà con số chỉ tồn tại trong ảnh

Ảnh thứ ba là biểu đồ cột cho thấy số lượt đăng ký trong bốn tuần. Phần thân bài chỉ viết ‘lượt đăng ký tăng trong tháng’, còn các con số cụ thể chỉ có trên biểu đồ.

Đây không còn là bài toán viết một câu alt text thật khéo. Nếu người không xem được ảnh cần các con số để hiểu kết luận, hãy đưa thông tin quan trọng ra nội dung trang — chẳng hạn một bảng dữ liệu hoặc phần mô tả đủ chi tiết — thay vì ép toàn bộ biểu đồ vào một câu alt text dài.

Sau khi thông tin chính đã có trong trang, alt text có thể ngắn hơn và nói vai trò của biểu đồ. AI có thể giúp rút câu chữ, nhưng không được tự đọc rồi bịa con số không có nguồn đối chiếu.

Ảnh 4: biểu tượng kính lúp là một liên kết

Ảnh thứ tư chỉ là biểu tượng kính lúp. Nhưng khi bấm vào, nó mở trang tìm kiếm.

Nếu chỉ mô tả hình dạng là ‘kính lúp’, người dùng vẫn chưa biết điều gì xảy ra khi kích hoạt liên kết. Với ảnh có chức năng, điều cần truyền đạt là hành động hoặc đích đến. Trong tình huống này, ‘Tìm kiếm’ hữu ích hơn một mô tả thị giác dài về biểu tượng.

Đây là chỗ kiểm tra rất nhanh: bỏ hình ảnh khỏi đầu và chỉ nhìn chức năng. Nếu bạn vẫn biết nút hoặc liên kết làm gì, alt text nên ưu tiên chức năng đó.

Ảnh 5: một người đứng trên sân khấu, nhưng bạn không biết họ là ai

Ảnh cuối cùng chụp một người đang cầm micro trên sân khấu. File ảnh không có chú thích, còn bản nháp bài chỉ ghi ‘sự kiện tối thứ Sáu’. Không có nguồn nào trong tài liệu bạn đang biên tập xác nhận tên người trong ảnh.

Đây là tình huống phải dừng để hỏi ngữ cảnh. Đừng nhờ AI nhận diện rồi biến phỏng đoán thành tên người. Nếu danh tính quan trọng với bài, hãy hỏi tác giả, nhiếp ảnh gia hoặc kiểm tra nguồn ảnh đáng tin cậy. Nếu danh tính không quan trọng, chỉ mô tả phần quan sát được và cần thiết cho nội dung, chẳng hạn ‘một diễn giả cầm micro trên sân khấu’, nếu chi tiết đó thực sự giúp người đọc.

Ranh giới này còn áp dụng cho tuổi, quan hệ, cảm xúc, tình trạng sức khỏe hoặc những thuộc tính nhạy cảm khác: đừng biến suy đoán từ hình ảnh thành sự thật biên tập.

Một phép kiểm tra không cần công cụ

Sau khi đã ghi quyết định cho từng ảnh, hãy thử che ảnh đi và đọc phần còn lại của trang.

Với dải màu trang trí, không có ý nào biến mất. Với biểu đồ, các con số biến mất nếu bạn chưa đưa chúng ra phần chữ. Với biểu tượng tìm kiếm, chức năng biến mất nếu liên kết không có tên truy cập được. Với ảnh sân khấu, câu hỏi là liệu danh tính có cần thiết cho câu chuyện hay không; nếu có mà bạn chưa xác minh được, bài chưa sẵn sàng ở điểm đó.

Phép kiểm này không thay thế việc thử với trình đọc màn hình khi bạn có điều kiện. Nhưng nó giúp phát hiện một lỗi biên tập phổ biến trước khi nghĩ đến câu chữ: thông tin quan trọng đang bị nhốt trong ảnh.

Sau khi phân loại, AI mới có việc để làm

Bây giờ bạn mới có thể giao một nhiệm vụ hẹp cho trợ lý AI. Thay vì ‘viết alt text cho năm ảnh’, hãy cung cấp từng ảnh cùng mục đích đã xác định, phần chữ xung quanh và giới hạn rõ ràng. Ví dụ:

Ảnh này minh họa một chi tiết sản phẩm chưa được nói trong phần chữ. Hãy đề xuất một alt text ngắn chỉ mô tả chi tiết đó. Không đoán thương hiệu, địa điểm, danh tính, cảm xúc hoặc thông tin không có trong ngữ cảnh tôi cung cấp.

Sau đó người biên tập vẫn đọc lại trong trang thật. Nếu câu AI viết lặp nguyên chú thích, thêm chi tiết không kiểm chứng được hoặc bỏ mất chức năng của ảnh, sửa hoặc bỏ nó.

Điểm tiến bộ so với việc viết từng alt text riêng lẻ là bạn đã thêm một bước Verify ở cấp trang: trước khi hỏi ‘câu mô tả có hay không’, bạn kiểm tra ‘đây có phải loại ảnh cần câu mô tả này không’.

Nếu phải nhớ một điều trước giờ xuất bản, hãy nhớ hàng đợi năm ảnh ở đầu bài: có ảnh cần alt rỗng, có ảnh cần một câu ngắn, có ảnh buộc bạn đưa dữ liệu ra phần chữ, có ảnh phải mô tả chức năng, và có ảnh cần dừng để hỏi người biết ngữ cảnh. Một nút ‘tạo alt text cho tất cả’ không thể thay thế năm quyết định đó.

Tài liệu gốc để đối chiếu

1. Alt Decision Tree — W3C Web Accessibility Initiative — cây quyết định chính thức giúp xác định cách xử lý text alternative dựa trên việc ảnh có chứa chữ, nằm trong liên kết/nút, đóng góp ý nghĩa hay chỉ để trang trí.
2. Images Tutorial — W3C Web Accessibility Initiative — hướng dẫn tổng quan về ảnh thông tin, ảnh trang trí, ảnh chức năng, ảnh có chữ và ảnh phức tạp; dùng để đối chiếu nguyên tắc rằng mục đích và ngữ cảnh quyết định cách viết phần thay thế.